تهیه و تنظیم خبر
در گذشته چنین مرسوم بوده است که لید خبر به تمام پرسش های مربوط به عناصر خبر (که ؟کجا ؟کی ؟چه ؟چرا ؟چگونه؟ )پاسخ دهد اما امروزه این روش توصیه نمی شود. زیرالیدی که به شش عنصر خبر پاسخ دهد هم پیچیده و طولانی است و هم احتمال دارد جواب بعضی از پرسشهای عناصر خبر در پاراگراف اول( ابتدای خبر) لازم نباشد. هنگام تهیه لید پرسش های زیر را باید مطرح کرد:
✔️ کدام یک از نکات واقعه از دیگری مهم تر است؟
✔️ ارزش های خبری واقعی کدام است؟
✔️ تغییرات جدید رویداد چه بوده است؟
✔️ چگونه می توان با حداقل واژهها بهترین لیدرا نوشت؟
لید بر حسب اینکه کدام عنصر خبر را در خود جا داده باشد نام آن عنصر را به خود میگیرد:
لید که :که نام فرد یا نهاد عامل رویداد در آن می آید.
لیدکجا :که مکان رویداد در آن مطرح است.
لیدکِی :که حاوی زمان رویداد است.
لیدچه :که موضوع رویداد در آن مطرح میشود.
لید چرا :که تفسیر رویداد را در بر دارد.
لیدچگونه :توصیفی است حاوی نحوه رویداد (اتفاق خبر)
اما علاوه بر انواع فوق ،لیدهای دیگری نیز در کار خبری رایج شده اندکه نگارش آن ها بسته به نوع خبر در زمینههای هنری ،فرهنگی ،سیاسی ،اقتصادی ،اجتماعی (حوادث و ...)شکل می گیرد.
١- لیدسوالی یا استفهامی
لید سوالی ،با یک پرسش آغاز می شود ،پرسشی که باید جذابیت ،گیرایی و کنجکاوی دانستن به پاسخ آن را در مخاطب برانگیزد و او را به شوق خواندن خبر بکشاند.
مثال: آیا سرانجام کنکور ورود به دانشگاه ها از سیستم آموزش عالی حذف خواهد شد؟
وزیر فرهنگ و آموزش عالی امروز در مصاحبهای گفت :حذف کنکور در دست بررسی است و شرط معدل جایگزین امتحان ورود به دانشگاه ها می شود.
٢- لیدنقلی
نقل مهمترین قسمت از گفته های اشخاص (شهرت )در پاراگراف اول خبر، لید را نقلی میسازد .هنگام تنظیم خبر ،خبرنگار تصمیم میگیرد به چه صورت می خواهد مطالب خود را تنظیم کند. نقل قول تکرار مطالب (کلمه ،عبارت ،جمله ،پاراگراف )نوشته شده یا گفته شده اشخاص (منابع خبری )است که به صورت نقل قول مستقیم، نقل قول غیر مستقیم ،و نقل قول جزئی مورد استفاده قرار می گیرد.
نقل قول مستقیم: در نقل قول مستقیم ،مطلب دقیقا همانطور که بیان شده نوشته می شود. از این رو هیچ گاه نباید در زمانی که تردید در کلمات گفته شده توسط گوینده وجود دارد از نقل قول مستقیم استفاده کرد. مطلبی که از آن به صورت نقل قول مستقیم استفاده میشود در داخل علامت نقل قول (گیومه «...»)قرار می گیرد.
مثال: رئیس کل بانک مرکزی گفت :«سپرده های مردم نزد بانکها ۲۰ درصد افزایش یافته است.»
نقل قول غیرمستقیم: در نقل قول غیر مستقیم مفهوم مطلب شخص (منبع خبری) به صورت درشت و روشن به نقل از او نوشته میشود و الزاماً همان کلمه های به کار برده شده از طرف شخص نخواهد بود. به همین خاطر در نقل قول غیر مستقیم از گیومه استفاده نمیشود.
مثال:وزیر نیرو اعلام کرد با سرمایه گذاری های جدید در صنعت برق تا ۵ سال آینده سه نیروگاه در کشور ساخت خواهد شد.
جمله اصلی :«سه نیروگاه تا ۵ سال آینده در کشور ساخته خواهد شد.»
نقل قول جزئی: در نقل قول جزئی (ناقص) ،علامت نقل قول فقط در اطراف کلمه یا کلمه های قرار می گیرد که گوینده آنها را دقیقاً بیان کرده است.
مثال: رییس کل بانک مرکزی در مصاحبه امروز گفت که اقتصاد کشور« روز به روز شکوفا تر »می شود.
در تنظیم لید، یا متن خبر به ویژه هنگام نگارش نقل قول ،از واژه های دیگری غیر از «گفت »نیز میتوان استفاده کرد. ولی باید توجه داشت که هر واژه معنی و مفهوم مشخصی را بیان میکند.
به نمونه واژه هایی که بیشتر در تنظیم لید و متن خبر مورد استفاده قرار می گیرد توجه کنید:
گفت:
اظهار داشت:
بیان داشت:
اعلام کرد:
اشاره کرد:
یادآور شد:
هشدار داد:
ادعا کرد:
تهدید کرد:
انتقاد کرد:
افزود:
تشریح کرد:
ادامه داد:
٣- لید تاریخی
در این لیدضمن یادآوری سابقه رویداد یا ذکر تاریخچه ای که به حادثه کنونی منتهی شده است ،میتوان علاقمندی مخاطبان را تحریک کرد.
مثال١: یک میلیون سال پیش وقتی آخرین دایناسور ها در منطقه حاره، نسل خود را به تاریخ سپردند دانشمندان فکر نمی کردند که بتوانند آخرین بقایای این جانوران را در این زمان در مناطق سیبری کشف کنند.
مثال ۲: ۲۵ سال پیش مردی پیش چشم عابران خیابان فردوسی و زنش را با چاقو به قتل رساند و فرار کرد. تا اینکه دیروز ماموران آگاهی قاتل را در سن ۶۵ سالگی در جزیره «هنگام »دستگیر کردند.
۴- لیدتشریحی و تحلیلی
پر استفاده ترین لید در خبر های عمدتاً سیاسی و اقتصادی و گزارش های خبری لید تشریحی و تحلیلی است. اینگونه لید بر اساس داده ها و اطلاعات خبری نگارش میشود و اصل اطلاعات زیربنای نگارش این گونه لیدها است. در خبرهای تلفیقی پر استفاده ترین لید،لید تشریحی و تحلیلی است .در این لیدروزنامهنگار با بهرهگیری از آگاهی ها و رویدادهای خبری متصل به هم و از مجموع آنها میتواند به تحلیل مبنی بر واقعیات دست یابد که نگارش یک لید تحلیلی و تشریحی به مخاطب ارائه خواهدداد.
مثال: یک کودک هفت ساله که در هفته گذشته در جنگلهای شمال کشور مفقود شده بود، در حالی که از گرسنگی و ترس میلرزید و به لکنت زبان دچار شده بود ،با لباس های پاره در منطقه مرزن آباد پیدا شد و تحویل خانواده اش گردید.
۵- لید توصیفی
در لید های توصیفی (وصفی) تصویر سازی با استفاده از واژگان وصفی به منظور القای زیبایی ها و تحریک احساسات صورت میگیرد. این میتواند توصیفگر زیبایی های طبیعت یک روستا ،استواری و سختی کوهساران یالطافت نهر ها باشد یا بیانگر احساسات انسانی در برخورد با رویدادها.
مثال: سیاوش سبز،رستم سرخ و تهمینه آبی روشن ،در فضای مهآلود زیر نور افکن ها در نمایشگاه هنرهای تجسمی ،تمثیلی است از شاهنامه که این بار در تابلوهایی سه بعدی ،شکل گرفته است.
۶- لید ضرب المثل (تمثیلی)
شروع اینگونه لیدها با ضرب المثل است و بیانگر موضوع رویداد، ضرب المثل باید با نوع رویداد هماهنگی داشته باشد و در واقع مصداق رویداد باشد.
مثال: «هرکه بامش بیش برفش بیشتر »در این روزهای سرد زمستانی که ارتفاع برف در تهران به ۷۰ سانتیمتر رسیده ،گرانی برفروبی به صورت مشکلی برای شهروندان تهران درآمده است.
٧- لید فهرستی
در برخی از رویدادها، نکات مهم همسان و همطراز از نظر ارزش های خبری نظیرفراگیری (دربرگیری )وجود دارد که به صورت فهرست شده می توان در لیدقرار داد:
مثال: هیئت دولت در جلسه امروز خود تصمیماتی به این شرح اتخاذ کرد:
- پرداخت وام مسکن به فرهنگیان
- تصویب افزایش مالیات بر درآمد اصناف
- گسترش خطوط اتوبوسرانی شهری
٨- لیدقیاسی( مقایسه ای)
در این لید اختلاف یا تشابه بین دو رویداد بیان می شود یا دو وضعیت با هم مقایسه می شوند.
مثال: در حالی که تهران با هوای بهاری روزهای زمستان را میگذراند، شهرها و روستاهای مازندران در پی بارش بیش از یک متر برف در محاصره قرار گرفتند.
٩- لید ساده( مستقیم) ولید عمقی
اینگونه لیدها چون لید های پاسخ دهنده به عناصر خبر هستند، ساده و مستقیم به مهمترین قسمت خبر میپردازند. با این تفاوت که در لید عمقی اطلاعات بیشتری درباره رویداد ذکر می شود و طولانی تر از لید ساده است.
مثال:(لید ساده)
مجلس شورای اسلامی لایحه اصلاح قانون طلاق را با اکثریت آرا به تصویب رساند.
مثال:(لید عمقی)
مجلس شورای اسلامی لایحه اصلاح قانون طلاق را با اکثریت آرا به تصویب رساند. بر اساس این لایحه زنان مطلقه در نیمی از دارایی های همسر سابق خود سهیم می شوند.
١٠- لید فشرده (متراکم )و لید چند خبری
لید های فشرده و چند خبری از جهت تراکم اخبار به هم شبیه اند اما این اختلاف که در لید فشرده، تراکم اطلاعات یک رویداد با آگاهی های تقریبا همطراز از نظر اهمیت نگارش میشود ولی لید چند خبری معمولا برای خبرهای تلفیقی یا گزارشهای خبری نوشته میشود.
لید چند خبری معمولاً در گزارش های خبری در مورد وقایع تعطیلات پایان هفته، گزارشهایی در مورد حوادث اجتماعی و سیاسی به کار میرود.
مثال:(لید فشرده)
بیست و هشت کشته ۴۰ ناپدید و ۲۰۰ میلیون ریال خسارت نتیجه یک هفته بارندگی مداوم در مناطق جنوبی استان هرمزگان است.
مثال:(لید چندخبری)
در تعطیلات دو روزه این هفته ۵۶ نفر به سبب حوادث مختلف جان باختند. سیل راه هراز را مسدود کرد و دو کامیون حامل مواد غذایی به عمق دره هزار چم در جاده چالوس سقوط کردند.
١١- لید غیرمتعارف
اینگونه لیدها دقیقا به نوع خبر و همچنین ذوق خبرنگار و خلاقیت او بستگی دارد. لید غیر متعارف در نگارش خبر های حوادث، ورزشی و هنری مورد استفاده بیشتری دارد.